Ürün Ağacı (BOM) Nasıl Oluşturulur? Adım Adım

Ürün ağacı oluşturmak için bitmiş ürünü en üste yazın, onu alt montajlara, alt montajları da parça ve hammaddelere ayırın. Her kalem için benzersiz bir parça numarası, açıklama, 1 adet üst ürün için gereken miktar, birim ve tedarik şekli (üretilen, satın alınan ya da fason) girin; bittiğinde revizyonu kaydedin. Doğru kurulmuş bir ürün ağacı, malzeme ihtiyaç planlamasının temelidir: sipariş adediyle çarpılıp stok düşüldüğünde neyi, ne kadar ve hangi yoldan temin etmeniz gerektiğini söyler.

Bu yazı "ürün ağacı nedir" sorusunu değil, ağacı nasıl kuracağınızı anlatır. Tanım için ürün ağacı (BOM) sözlük sayfasına bakabilirsiniz; burada numaralandırma kararından örnek tabloya, Excel ile hazırlıktan en sık yapılan hatalara kadar uygulamanın kendisi var.

Başlamadan önce: üç karar

Ağacı kurmaya oturmadan önce üç kararı vermiş olmanız gerekir. Bunları sonradan değiştirmek, girdiğiniz her satırı yeniden ele almak demektir.

• Parça numaralandırma kuralı. İki yol vardır: anlamlı numara (kod, malzeme türü ya da ölçü gibi bilgi taşır) ve sıralı numara (anlamsız, artan sayı; bilgi açıklamada durur). Anlamlı kod ilk bakışta okunur ama kural zamanla yetmez ve istisna üretmeye başlar; sıralı kod sıkıcıdır ama hiç bozulmaz. Hangisini seçerseniz seçin tek kural değişmez: bir malzemenin tek kodu olur, bir kod tek malzemeyi gösterir.
• Birimler. Her kalemin stok birimi neyse ağaçta da o kullanılır: cıvata adet, levha kilogram, kablo metre. Ağaçta birim çevirmeye kalkışmayın; "bir levhadan üç parça çıkıyor" bilgisi ağaca değil, kesim planına aittir.
• Seviye derinliği. Üretimde gerçekten ayrı bir iş emriyle yapılan ya da ayrı stoklanan her grup bir seviyedir. Tezgâhta aynı anda monte edilen ve hiç stoklanmayan bir parça grubu için ayrı seviye açmak ağacı şişirir, iş emri sayısını gereksiz artırır.

Bir de sahiplik sorusu var: ağacı kim oluşturur, değişikliği kim onaylar? Bu belli olmadan girilen ağaç, kısa sürede herkesin kendi kopyasını tuttuğu bir dosyaya dönüşür.

7 adımda ürün ağacı oluşturma

1. Bitmiş ürünü ve revizyonunu yazın: Ağacın tepesine müşteriye teslim edilen ürün gelir; kodu, açıklaması ve revizyonu (A, B ya da 01, 02) birlikte. Revizyonsuz ağaç, hangi çizimle üretildiği bilinmeyen ağaçtır.
2. Ana alt montajlara ayırın: Ürünü atölyede nasıl topluyorsanız öyle bölün: gövde, panel, kapak gibi. Doğru soru "çizimde hangi gruplar var" değil, "hangi parçalar ayrı bir iş olarak bir araya geliyor" sorusudur. Mühendislik çizimi ile üretim ağacı burada ayrışabilir; ağaç üretimi izler.
3. Her alt montajın parçalarını ekleyin: Alt montajın altına onu oluşturan parçaları ve hammaddeleri yazın. Boya, yapıştırıcı, etiket ve ambalaj gibi "küçük" kalemleri atlamayın; ağaçta olmayan hiçbir şey ihtiyaç listesine düşmez ve üretim günü eksik çıkar.
4. Miktarı "1 adet üst ürün için" yazın: Her satırdaki miktar, bir adet üst kalem için gereken miktardır; eldeki siparişin toplamı değil. 50 adetlik siparişte 400 cıvata gerekiyorsa ağaçta 8 yazar. Toplamı yazmak, bir sonraki siparişte her hesabı yanlış çarpar.
5. Tedarik şeklini işaretleyin: Her kalemin üretilen mi, satın alınan mı, fason mu olduğunu belirtin. Bu işaret, planlamanın o satır için iş emri mi, satınalma talebi mi yoksa fason gönderimi mi önereceğini belirler. Boya ve kaplama gibi dış prosesler için ağaçta ayrı bir "boyalı parça" kalemi tutmak, fason üretim izlenebilirliğini kolaylaştırır.
6. Ortak alt montajları ayrı ağaç olarak tanımlayın: Birden çok üründe kullanılan bir alt montajı her ağaca kopyalamak yerine kendi ağacıyla bir kez tanımlayın; üst ağaçlar yalnız ona referans versin. Değişiklik tek yerde yapılır. Bu alt montajın stoklanıp stoklanmayacağı ayrı bir karardır; alt montaj stoklansın mı yazısında ele aldık.
7. Kontrol edin ve revizyonu onaylayın: Ağaç tamamlandığında bir adet için patlatın ve listeyi satınalmadan ve üretimden birer kişiye okutun. Eksik kalem, yanlış birim ve çift satır bu okumada ortaya çıkar. Onaylanan ağaç kilitlenir; sonraki her değişiklik yeni bir revizyondur.

Ağacı bir sisteme girerken sıra alttan yukarıdır: önce en alt seviyedeki alt montajların ağaçları, sonra onları kullanan üst ağaçlar. Üst ağaç, henüz tanımlanmamış bir alt montaja referans veremez; bu kural elle girişte de Excel ile içe aktarmada da geçerlidir.

Örnek: çok seviyeli ürün ağacı

Aşağıdaki ürün ağacı örneği uydurma ama gerçekçidir: elektrikli bir makinenin kontrol kabini. Parça numaraları okunabilirlik için anlamlı seçildi; miktar her satırda bir adet üst kalem içindir. Seviye 0 bitmiş ürün, seviye 1 onun doğrudan alt montajları, seviye 2 ve 3 ise alt montajların kendi bileşenleridir.

Seviye	Parça no	Açıklama	Miktar
0	KK-100	Kontrol kabini (bitmiş ürün)	1 adet
1	GM-110	Gövde montajı	1 adet
2	GV-111	Gövde sacı, toz boyalı (fason)	1 adet
3	HM-AL-15	Alüminyum levha 1,5 mm	2,4 kg
2	CV-M5-12	Cıvata M5x12	8 adet
1	EP-120	Elektrik paneli	1 adet
2	KK-200	Kontrol kartı	1 adet
2	KS-130	Kablo seti	1 adet
3	KB-075	Kablo 0,75 mm²	3,2 m
3	KU-FS	Faston uç	12 adet
1	KP-140	Kapak	1 adet
2	HM-AL-15	Alüminyum levha 1,5 mm	0,8 kg

Bu ağacı 10 adetlik bir sipariş için patlattığınızda şunlar olur: aynı alüminyum levha iki farklı dalda geçtiği için ihtiyaçlar toplanır (24 kg + 8 kg = 32 kg), cıvata 80 adet, kablo 32 metre olarak çıkar. Gövde sacı fason işaretli olduğu için plan, levhayı satın almayı ve kesilmiş gövdeyi boyaya göndermeyi ayrı ayrı önerir. Kablo seti kendi başına bir alt montaj olduğundan, aynı seti kullanan başka bir ürün çıktığında tek bir ağaç paylaşılır. Çok seviyeli ürün ağacının tek seviyeliden farkı tam burada görünür: hangi parçanın hangi işin içinde tüketildiği bellidir.

Excel ile hazırlarken

Çoğu işletme ürün ağacını önce Excel'de kurar ve sonra bir sisteme aktarır. İçe aktarmanın sorunsuz geçmesi için dosyanın yapısı baştan doğru olmalıdır:

• Bir satır, bir ilişki. Her satır tek bir üst kalem ile tek bir alt kalemi bağlar: Üst kod, Alt kod, Açıklama, Miktar, Birim, Tedarik şekli. Seviye sütunu isteğe bağlıdır; ilişkiler doğruysa seviye zaten türetilir.
• Birleştirilmiş hücre, boş satır ve ara başlık yok. Göze güzel görünen düzen, içe aktarmada satır kaybettirir. Başlık satırı bir tanedir ve en üsttedir.
• Miktar sütununda yalnız sayı. "8 adet" yazılan hücre metin olur ve sıfır gibi işlenir; birim ayrı sütunda durur.
• Aynı malzemeye tek kod. Sondaki bir boşluk ya da farklı büyük-küçük harf, aynı malzemeden iki kart yaratır ve ihtiyacı ikiye böler. Bu "ikiz kart" sorununu ERP geçişinde veri temizliği yazısında anlattık.
• Döngü kontrolü. Bir alt montajın kendi altında (doğrudan ya da birkaç seviye aşağıda) yeniden görünmesi patlatmayı sonsuz döngüye sokar. Büyük dosyalarda bunu gözle yakalamak zordur; içe aktarmadan önce aranmalıdır.

Ücretsiz üretim takip Excel şablonumuzun "Ürün Ağacı" sayfası tek seviyelik bir örnek içerir; sütun düzenini görmek için başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz.

En sık yapılan 5 hata

• Toplam miktarı birim miktar yerine yazmak. Eldeki siparişe göre girilen ağaç, bir sonraki siparişte her şeyi yanlış çarpar.
• Fire payını ağaca gömmek. 2,4 kg yerine "ne olur ne olmaz" 3 kg yazmak gerçek tüketimi görünmez kılar. Fire, miktarın içine değil, ayrı bir oran olarak tutulur; böylece plan fireyi hesaba katar, maliyet ise gerçeği gösterir.
• Aynı malzemeye iki kod. İhtiyaç ikiye bölünür, stok bir kartta birikirken diğerinde eksik görünür.
• Revizyonsuz değişiklik. Üretim sürerken ağaçta sessizce yapılan değişiklik, hangi ürünün hangi çizimle çıktığını belirsizleştirir. Doğru yolu mühendislik değişikliği (ECN) yazısında anlattık.
• Alternatif parçayı ayrı satır yapmak. Aynı işi gören iki üreticinin parçasını iki satır olarak girmek ihtiyacı ikiye katlar. Alternatif, aynı satırın altında muadil olarak tanımlanır; ağaç bir ihtiyaç görür.

Bu hataların işletme üzerindeki sonuçlarını ve çözümlerini BOM yönetiminde 7 hata yazısında daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Ürün ağacından MRP'ye

Ağaç kurulduktan sonra asıl iş başlar. Malzeme ihtiyaç planlaması (MRP), ağaçtaki her satırı sipariş adediyle çarpar, eldeki ve yoldaki stoğu düşer, kalan açığı tedarik şekline göre satınalma talebine, iş emrine ya da fason gönderimine çevirir. Temin sürelerini geriye sayarak her kalem için siparişin hangi gün açılması gerektiğini hesaplar. Ağaçtaki bir eksik satır ya da yanlış birim, bu zincirin tamamına yansır; bu yüzden ağacın kalitesi planın kalitesidir.

Tedeg ERP, siparişe özel üreten işletmeler için bulut tabanlı bir ERP'dir ve ürün ağacı burada anlatılan mantıkla kurulur: çok seviyeli ağaç ve ortak alt montaj için yarı mamul tanımı, Excel'den içe aktarma, stok kartında alternatif üretici parça kodları, elektronik kartlar için ayrı bir kart ağacı ekranı ve sipariş açma tarihini hesaplayan MRP aynı planlama modülünde yer alır.

Kendi ürün ağacınızı yukarıdaki kurallara göre Excel'de kurduysanız, onu içe aktarıp bir siparişi patlatmak 14 günlük denemede bir öğleden sonra sürer. Ağacınız henüz yoksa ilk ürün için 7 adımı uygulayın; ikinci ürün çok daha hızlı gelir.